Page 71 - 46
P. 71
کتیبه
معماری دیروز
بـا پـان مسـتطیل شـکل تشـکیل م یدهـد کـه نقـش هسـته اصلـی شـاخ صترین نمون ههـای معمـاری کویـری ایـران ،توجـه پژوهشـگران،
در ســازما ندهی ســایر فضاهــا را ایفــا م یکنــد .در چهــار ضلــع حیــاط، معمـاران و علاق همنـدان بـه میـراث فرهنگـی را بـه خـود جلـب کـرده
چهـار ایـوان بلنـد قـرار دارد کـه فضاهـای داخلـی را ب هصـورت قرینـه
بــه ایــن ایوا نهــا متصــل کردهانــد .ایــن ســاختار از الگــوی معمــاری اس ـت.
چهارایوانـی الهـام گرفتـه کـه در بسـیاری از بناهـای دوره صفـوی ب هویـژه بــا توجــه بــه قرارگیــری ایــن بنــا در اقلیمــی خشــک و بیابانــی،
چگونگـی طراحـی فضاهـا ،انتخـاب مصالـح ،سیسـتم تهویـه طبیعـی و
کاروانسـراها رایـج بـوده اسـت. نحـوه تأمیـن آب در آن ،از منظـر مهندسـی معمـاری و سـاختمان ،قابـل
ورودی اصلــی در جبهــه جنوبــی واقــع شــده و ب هصــورت طــا قدار، بررســی و الگوبــرداری در پروژههــای معاصــر مناطــق مشــابه اســت.
بــا پوشــش قوســی ســنگی و طا قنماهــای جانبــی ،جلــوهای رســمی همچنیــن هماهنگــی ایــن اثــر بــا چشــ ماندازهای طبیعــی اطــراف،
و باشــکوه دارد .ب همحــض ورود ،فضــای هشــتی ب هعنــوان واســط های ب ینیــازی آن از مصالــح وارداتــی و دوام ک منظیــر آن در برابــر عوامــل
میـان بیـرون و درون ،بـا سـقف گنبد یشـکل و طا قهـای جناقـی دیـده فرسایشـی ،ایـن کاروانسـرا را بـه نمونـ های شایسـته از معمـاری پایـدار
م یشــود کــه بــه حیــاط اصلــی راه م ییابــد. بـدل کـرده اسـت.
در دوران صفــوی ،ایــن کاروانســرا بخشــی از شــبکه پشــتیبانی
مصالح و فن ساخت لجسـتیکی بـرای امنیـت و رفـاه کاروانیـان بـه شـمار م یرفـت .اهمیـت
قصـر بهـرام نـه تنهـا در عملکـرد آن بـه عنـوان یـک اسـتراحتگاه بـرای
برخـاف اکثـر کاروانسـراهای ایـران کـه بـا آجـر یـا خشـت سـاخته کاروا نهـا ،بلکـه در نحـوه اسـتقرار آن در قلـب کویـر و در نزدیکـی منابـع
شـدهاند ،قصـر بهـرام تمامـ ًا بـا سـن گهای ترا شخـورده آهکـی روشـن آبـی محـدود منطقـه اسـت؛ امـا طراحـان بـا دقـت و شـناخت کامـل از
و گاه گرانیتـی خاکسـتری سـاخته شـده اسـت .ایـن موضـوع از یـک سـو وضعیـت اقلیمـی منطقـه ،راهکارهـای هوشـمندان های بـرای تأمیـن آب،
نشـان های از اهمیـت و جایـگاه راهبـردی ایـن بنـا در مسـیرهای بازرگانـی
بــوده و از ســوی دیگــر حکایــت از مهــارت بــالای سن گتراشــان و تهویــه و تحمـل شـرایط سـخت آ بوهوایـی بــه کار بسـت هاند.
معمـاران آن زمـان دارد. ویژگ یهــای معمــاری و طراحــی کاروانســرای قصــر
ســن گها ب هصــورت منظــم و بــا بندکشــی بســیار دقیــق رو یهــم
چیــده شــدهاند ،ب هطور یکــه در برخــی نقــاط ب هنظــر م یرســد حتــی بهـرام
بـدون مـات نیـز اسـتحکام کامـل حفـظ شـده اسـت .ایـن فـن خـاص
در اصطـاح معمـاری سـنتی ایـران بـه «سـن گچینی خشـک» شـهرت کاروانســرای قصــر بهــرام نمونــ های منحصــر ب هفــرد از معمــاری
سـنگی در ایـران اسـت کـه در آن ،سـاختار فضایـی ،انتخـاب مصالـح،
دارد. جه تگیـری بنـا و تناسـب اجـزا بـا اقلیـم خشـک و بیابانـی بـا دقـت و
در قسـم تهایی از دیوارهـا ،از مـات گـچ و آهـک اسـتفاده شـده و هوشـمندی تمـام طراحـی شـده اسـت .این بنـا نمایانگـر تلفیـق عقلانیت
در نقـاط مرطـوب ماننـد حوضخانـه یـا آ بانبارهـا ،مـات سـاروج بـ هکار مهندسـی و زیبای یشناسـی معمـاری سـنتی ایـران اسـت؛ ب هگونـ های کـه
رفتــه اســت .ســقف اتا قهــا و ایوا نهــا بــا طا قهــای جناقــی ،طــاق در عیـن عملکردگرایـی ،واجـد جلوههـای چشـ منواز هنـری نیـز هسـت.
چشـمه و گاهـی طـاق ضربـی پوشـش داده شـده اسـت.
طراحی اقلیمی و اقام تپذیری ساختار کلی و نظام فضایی
یکـی از ویژگ یهـای مهـم معمـاری قصـر بهـرام ،تناسـب کامـل آن کاروانسـرا ب هصـورت مربعـی بـا اضـاع تقریبـ ًا مسـاوی (حـدود ۶۷
در ۶۷متـر) سـاخته شـده اسـت .فضـای مرکـزی آن را حیاطـی وسـیع
ســرا | فصلنامه تخصصی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان سمنان 69
