Page 70 - 46
P. 70
کتیبه
معماری دیروز
zحامد ملک علایی
مهندسی برق-قدرت
حفاظ تشــده و ارزشــمند اکولوژیکــی کشــور ،واقــع شــده اســت .ایــن چکیده
بنـا کـه در مسـیر قدیمـی جـاده ابریشـم و معبـر ارتباطـی بیـن نواحـی
شـمال شـرق و جنـوب کشـور قـرار داشـته ،یکـی از توقفگاههـای مهـم کاروانســرای قصــر بهــرام یکــی از شــاخ صترین بناهــای تاریخــی
ایــران در دل کویــر مرکــزی اســت کــه بــه دلیــل ســاختار مهندســی
کاروا نهــا و تجــار در دورههــای تاریخــی ب هشــمار م یآمــده اســت. منحص رب هفــرد ،مصالــح بومــی و شــیوه طراحــی خــاص خــود ،جایــگاه
در برخـی منابـع غیررسـمی و روای تهـای محلـی ،پیشـینه سـاخت ویـژهای در میـان آثـار معمـاری دوره صفـوی دارد .ایـن تحقیـق بـا هـدف
قصـر بهـرام بـه دوره ساسـانی و شـخص شـاه بهـرام گـور نسـبت داده معرفــی دقی قتــر معمــاری ایــن بنــای ارزشــمند و تحلیــل ویژگ یهــای
شــده ،امــا بررســ یهای علمــی و باستا نشناســی نشــان م یدهــد کــه سـاختاری و فنـی آن نگاشـته شـده اسـت .ابتـدا بـه پیشـینه تاریخـی و
بنـای موجـود کاروانسـرا ب هصـورت کامـل در دوران صفـوی و ب هدسـتور کارکردهـای قصـر بهـرام پرداختـه م یشـود ،سـپس بـه جزئیـات طراحـی
شـاه عبـاس اول در اوایـل قـرن یازدهـم هجـری قمـری (حـدود سـال معمـاری ،مصالـح سـاختمانی ،فنـون اجرایـی و ویژگ یهـای اقلیمـی آن
۹۸۰هجـری شمسـی) سـاخته شـده اسـت. توجـه گـردد.
سـبک معمـاری ،شـیوه سـن گچینی ،نظـام ایوا نبنـدی چهارگانـه و ایـران سـرزمینی اسـت کـه در دل خـود تاریـخ ،تمـدن و معمـاری
اسـتفاده از مصالـح خـاص سـنگی همگـی گـواه روشـنی بـر تعلـق ایـن را چنـان درهـم تنیـده کـه کمتـر نقطـ های از آن را م یتـوان یافـت کـه
اثـر بـه دوره صفـوی اسـت .بـا ایـن حـال ،موقعیـت جغرافیایـی آن در فاقــد ردپایــی از شــکوه مهندســی ایرانــی باشــد .یکــی از جلوههــای
نزدیکـی چشـمه طبیعـی «سـفیدآب» و بـر روی یـک مسـیر تاریخـی برجســته ایــن پیونــد ،ســاخت کاروانسراهاســت؛ بناهایــی کــه ن هفقــط
کویـری ،م یتوانـد حاکـی از وجـود کاربـری یـا تأسیسـات پیشـاصفوی مأمــن کاروانیــان ،بلکــه نمــاد تفکــر معمــاری ،برنام هریــزی راهبــردی
(احتمـال ًا ساسـانی یـا ایلخانـی) در همیـن موقعیـت مکانـی باشـد؛ هرچند در مســیرهای بازرگانــی و درک عمیــق از اقلیــم بودهانــد .کاروانســراها
هیـچ شـواهد کالبـدی قطعـی از معمـاری دوره ساسـانی در سـاختار فعلـی ب هعنــوان زیرســاخ تهای حم لونقــل و تجــارت در مســیرهای طولانــی
کشــور ،نقــش ب یبدیلــی در شــکوفایی اقتصــادی ،تبــادل فرهنگــی و
بنــا مشــاهده نم یشــود. امنیـت سـفر ایفـا کردهانـد .در میـان صدهـا کاروانسـرای تاریخـی ایـران،
کاروانســرای قصــر بهــرام کــه در گذشــته بخشــی از مســیر عبــور کاروانسـرای قصـر بهـرام ب هدلیـل ویژگ یهـای خـاص مکانـی ،معمـاری
کاروا نهایــی بــوده کــه از اصفهــان بــه ســوی خراســان و بالعکــس در
حرکـت بودنـد ن هتنهـا ایسـتگاهی اسـتراتژیک در مسـیر تاریخـی جـاده سـنگی و پیونـد بـا طبیعـت بکـر کویـر ،جایگاهـی متمایـز دارد.
ابریشــم ب هشــمار م یرفتــه اســت ،بلکــه امــروزه نیــز ب هعنــوان یکــی از کاروانسـرای قصـر بهـرام در حـدود ۱۵۰کیلومتـری جنـوب شـرقی
شهرســتان گرمســار و در قلــب پــارک ملــی کویــر ،یکــی از مناطــق
ســرا | فصلنامه تخصصی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان سمنان68
